Аңдатпа: Мақалада жаңа медиа кеңістігіндегі журналист мәдениеті подкаст пен ток-шоу форматтары арқылы қарастырылады. Журналистің сөйлеу әдебі, дерекпен жұмыс істеуі, сұхбат жүргізу мәдениеті, аудиториямен байланысы және кәсіби жауапкершілігі талданады. Подкаст тыңдаушыға еркін, терең әрі жеке әңгіме әсерін берсе, ток-шоу қоғамдық пікірді ашық талқылауға мүмкіндік жасайды. Кіріспеде зерттеудің мақсаты, міндеттері, нысаны, өзектілігі, теориялық және практикалық жаңалығы көрсетілді. Әдебиеттерді талдау бөлімінде қазақ және орыс авторларының кейінгі еңбектері ретімен сараланды. Нәтиже мен талқылауда подкаст пен ток-шоудағы журналист мәдениетінің нақты белгілері мысалдар арқылы ашылды.
Кіріспе
Жаңа медиа журналистің кәсіби келбетін өзгертті. Бұрын журналист көбіне газет, радио, телеарна шеңберінде танылса, енді ол YouTube, Instagram, TikTok, Spotify, Telegram сияқты алаңдарда жеке дауысымен, сөйлеу мәнерімен, сұрақ қою мәдениетімен көрінеді. Подкаст пен ток-шоу осы өзгерістің ең айқын екі форматы ретінде назар аударады.
Мақсаты – подкаст пен ток-шоу форматтары арқылы жаңа медиадағы журналист мәдениетінің ерекшеліктерін талдау.
Зерттеу міндеттері – журналистің сөйлеу әдебін саралау, сұхбат жүргізу тәсілдерін бағалау, аудиториямен байланыс үлгілерін түсіндіру, подкаст пен ток-шоудағы кәсіби жауапкершілік белгілерін көрсету.
Зерттеу нысаны – жаңа медиадағы подкаст пен ток-шоу форматтарындағы журналист әрекеті.
Өзектілігі медиа алаңдарда жылдам пікір айту көбейіп, дәлелсіз ақпарат, эмоциялық қысым, хайпқа құрылған сұхбат жиілегенімен байланысты. Теориялық жаңалығы – журналист мәдениетін формат табиғатымен байланыстыра қарастыру. Практикалық жаңалығы – жас журналистерге сұхбат, подкаст және ток-шоу дайындауда қолдануға болатын мәдени өлшемдерді ұсыну.
Әдістер
Мақалада сипаттау, салыстыру, контенттік талдау және медиамәтінді интерпретациялау әдістері қолданылды. Подкаст пен ток-шоу форматы сөйлеу стилі, сұрақ құрылымы, этикалық шекара, аудитория реакциясы және дерекке сүйену деңгейі бойынша салыстырылды.
Әдебиеттерге шолу
Медиамәдениет туралы еңбегінде Н.Б. Кириллова экрандық және цифрлық коммуникация адамның ақпаратты қабылдау тәсілін өзгертетінін жазады. Автордың «медиа кеңістік қоғамдық санаға тікелей ықпал етеді» деген тұжырымы журналист мәдениетінің тек жеке мінез емес, әлеуметтік жауапкершілік екенін дәлелдейді [1, 42].
Жаңа медиадағы журналистика мәселесін қарастырған А.О. Головко мен А.М. Бектұрғанова әлеуметтік желідегі журналистің басты сынағы жылдамдық пен дәлдікті қатар сақтау екенін көрсетеді. Еңбекте «цифрлық орта журналистен дерекке адалдық пен аудиториямен ашық қарым-қатынас талап етеді» деген пікір беріледі [2, 19]. Подкастта да, ток-шоуда да жүргізуші қонақтың сөзіне еріп кетпей, нақтылау сұрақтарын қоюы қажет.
Подкаст жанрын зерттеген Е.В. Дьякова аудиоформатта сенім дауыстың табиғилығы, пауза, интонация және әңгіме ырғағы арқылы қалыптасатынын айтады [3, 57]. Бұл подкаст жүргізушісіне ерекше талап қояды: ол қонақты бөлмей тыңдап, әңгімені шашыратпай, күрделі ойды қарапайым тілмен жеткізе алуы керек.
Ток-шоу мәдениетін талдаған Р.А. Борецкий пікірталас бағдарламалары қоғамдағы қайшылықты тақырыптарды ашық көрсетуге мүмкіндік беретінін жазады. Зерттеушінің «экрандағы дау мәдениетке бағынбаса, талқылау ақпарат емес, айқайға айналады» деген ойы ток-шоу жүргізушісінің рөлін дәл ашады [4, 88]. Жүргізуші қонақтарды әдейі қақтығыстырушы емес, пікірді реттеуші болуы керек.
Қазақ журналистикасындағы кәсіби этика мәселесін зерттеген С.М. Барманқұлова журналист сөзінің қоғамдық салмағы жоғары екенін атап өтеді. Ғалым «журналист мәдениеті ең алдымен сөзге жауап беруден басталады» деп түйіндейді [5, 61]. Бұл ой жаңа медиаға тікелей қатысты. Камера алдында айтылған әр сөйлем қиылып, таралып, басқа мағынада қабылдануы мүмкін.
Цифрлық журналистикаға арналған еңбегінде Г.С. Мельник пен А.Н. Тепляшина жаңа форматтарда журналистің жеке бренді күшейетінін, бірақ кәсіби стандарт әлсіремеуі керектігін көрсетеді. Авторлар «платформа өзгергенімен, журналистиканың өзегі – дерек, жауапкершілік, аудиторияға құрмет» деп жазады [6, 104].
Нәтижелер
Подкасттағы журналист мәдениеті ең алдымен тыңдау қабілетінен көрінеді. Жақсы подкастта жүргізуші қонақтың сөзін асықтырмайды, бірақ әңгімені бос әңгімеге жібермейді. Мысалы, әдебиет, бизнес немесе психология жайлы подкастта журналист сұрақты қысқа қойып, жауапты тереңдететін қосымша сұрақ береді. «Неге?», «Оған қандай мысал бар?», «Ол кезде қандай шешім қабылдадыңыз?» деген сұрақтар әңгімені тірілтеді.
Ток-шоуда мәдениет басқа қырынан байқалады. Мұнда темп жоғары, қонақ көп, пікір қайшылығы күшті. Жүргізуші бір адамды қорғаштап, екіншісін әдейі ыңғайсыз жағдайға қалдырса, бағдарлама сапасы төмендейді. Ал әр тарапқа тең уақыт беріп, эмоцияны дерекпен тежеп отырса, ток-шоу қоғамдық талқылау алаңына айналады.
Жаңа медиада журналист мәдениетінің тағы бір белгісі – тақырыпқа дайындық. Подкастқа келген ғалымнан қарапайым өмірбаян ғана сұрау жеткіліксіз. Оның еңбегін қарап, негізгі ұғымдарын түсініп келу керек. Ток-шоуға шақырылған сарапшының пікірін тек дау үшін пайдаланбай, аудиторияға түсінікті етіп ашу маңызды.
Талқылау
Подкаст пен ток-шоу журналисті екі түрлі дағдыға үйретеді. Подкаст сабыр, тереңдік, сенім талап етеді. Ток-шоу жылдам реакция, модерация, эмоцияны басқару қабілетін қажет етеді. Екі форматта да мәдениет журналистің сыртқы сыпайылығымен шектелмейді. Ол дайындықта, сұрақтың сапасында, қонаққа құрметте, аудиторияны алдамауда көрінеді.
Практикалық тұрғыда журналистика факультеттерінде студенттерге подкаст сценарийін жаздыру, ток-шоу модерациясын жасату, сұхбаттан кейін өзіндік талдау жүргізу пайдалы. Мысалы, бір топ подкаст дайындап, екінші топ ток-шоу ұйымдастырса, студенттер екі форматтың айырмасын нақты сезінеді. Подкастта артық сөзді қысқарту керек, ток-шоуда дауды мәдени арнаға бұру қажет.
Қорытынды
Жаңа медиадағы журналист мәдениеті – кәсіби білім, сөйлеу әдебі, дерекке адалдық және аудиторияға құрметтің бірлігі. Подкаст журналистен терең тыңдауды, табиғи әңгіме құруды талап етеді. Ток-шоу пікірталасты басқару, эмоцияны реттеу, күрделі тақырыпты түсінікті жеткізу қабілетін қажет етеді. Журналист мәдениеті әлсіресе, жаңа медиа жеңіл хайпқа айналады. Ал кәсіби жауапкершілік сақталса, подкаст та, ток-шоу да қоғамға ой салатын ықпалды алаңға айналады.
Пайдаланылған әдебиеттер