Францияда қымбатшылық, білім беру жүйесіндегі дағдарыс және мемлекеттік қызметтердің әлсіреуіне қарсы наразылықтар елдегі саяси тұрақсыздықты күшейтті. 2026 жылғы 17 қазанда өткен шерулерге Ішкі істер министрлігінің мәліметінше 550 мың, ал ұйымдастырушылардың бағалауынша 800 мың адам қатысты. Наразылықтың негізгі бөлігі бейбіт сипатта болғанымен, Париж, Лион, Марсель және Лимож қалаларында тонау, өрт қою және полициямен қақтығыс фактілері тіркелді.
Бұл оқиғаларды тек тәртіпсіздік ретінде бағалау Франция қоғамындағы терең әлеуметтік мәселелерді елемеуге әкеледі. Ал наразылықты тек халықтың табиғи әлеуметтік реакциясы деп түсіндіру де жеткіліксіз. Президент Эмманюэль Макрон шерулердің бір бөлігін саяси күштердің арандатуы деп атады. Оның пікірінше, кейбір оппозициялық топтар әлеуметтік наразылықты пайдаланып, мемлекеттік институттарға сенімді әлсіретуге және билікті тұрақсыздандыруға тырысып отыр.
Макронның бұл мәлімдемесі Франциядағы саяси күрестің шиеленіскенін көрсетеді. Президенттің «Ренессанс» партиясы парламентте абсолютті көпшілікке ие емес. Сондықтан үкімет әлеуметтік реформаларды өткізу кезінде солшыл блоктың, оңшыл «Ұлттық бірлестіктің» және кәсіподақтардың қысымына қатар тап болады. Мұндай жағдайда кез келген жаппай наразылық саяси күштер үшін ықпалын арттырудың құралына айналуы мүмкін.
Алайда саяси арандату туралы тезис наразылықтың әлеуметтік негізін жоққа шығармайды. Француздардың күнделікті шығыны соңғы жылдары айтарлықтай өсті. Энергия, жанармай, азық-түлік және тұрғын үй бағасының қымбаттауы әсіресе табысы төмен отбасыларға ауыр тиді. Еуропада инфляция бәсеңдегенімен, бағаның бұрынғы деңгейге қайтпауы халықтың нақты табысын қалпына келтіруге мүмкіндік бермеді. Экономистер мұны «инфляциялық шоктың ұзақ мерзімді әсері» деп түсіндіреді: баға өсімі баяулағанымен, тұтынушы бұрынғыдан қымбат тауар сатып алуды жалғастырады.
Франциядағы еңбек нарығы да әлеуметтік қысымды күшейтіп отыр. Жалақының өсуі көптеген салада инфляция қарқынына ілесе алмады. Зейнетақы реформасы, жұмыс уақытын ұзарту және әлеуметтік төлемдерді қайта қарау туралы пікірталастар қоғамның бір бөлігінде билік қарапайым азаматтардың есебінен бюджет тапшылығын азайтқысы келеді деген түсінік қалыптастырды. Бұған дейінгі «сары жилеттер» қозғалысы да дәл осы себептерден туындаған еді: ауылдық және шағын қалалардағы тұрғындар өздерін Париждегі саяси элитадан алшақ сезінді.
Қазіргі наразылықтың ерекшелігі — оған әртүрлі әлеуметтік топтардың қосылуы. Оқушылар мен студенттер білім беру жүйесіндегі мәселелерге назар аударса, кәсіподақтар жалақы мен еңбек жағдайын жақсартуды талап етеді. «Сары жилеттер» қозғалысының жақтастары салық саясатына, жанармай бағасына және аймақтар арасындағы теңсіздікке қарсылық білдіреді. Бұл топтардың талаптары бірдей емес, бірақ олардың барлығын біріктіретін ортақ сезім бар: мемлекет азаматтардың күнделікті мәселелерін шешуден алыстап кетті деген пікір.
Білім саласындағы жағдай осы сенім дағдарысының маңызды бөлігіне айналды. Мұғалім тапшылығы, мектеп ғимараттарының тозуы, сыныптардың шамадан тыс толуы және педагогтердің жүктемесінің артуы ата-аналар мен оқушылардың наразылығын күшейтті. Үкімет сабаққа келмеген мұғалімдердің орнын уақытша алмастыру үшін 3 мың педагог жұмылдыруға уәде берген. Алайда бұл шешім тұрақты кадр тапшылығын жоя алмайды. Уақытша алмастыру жүйесі мектептердегі сабақтың үзілмеуін қамтамасыз етуі мүмкін, бірақ мұғалім мамандығының беделін көтеру, жалақыны арттыру және жас мамандарды білім саласында ұстап қалу мәселелерін шешпейді.
Білім саласындағы дағдарыс тек қаржы тапшылығымен байланысты емес. Францияда мектептің әлеуметтік теңсіздікті азайтудағы рөлі туралы пікірталас күшейіп келеді. Бай аудандардағы мектептер мен әлеуметтік жағдайы төмен аймақтардағы білім беру сапасы арасында айырмашылық бар. Кейбір сарапшылардың пікірінше, мемлекеттік мектептерге бөлінетін қаражаттың көлемінен бұрын оның қалай бөлінетіні маңызды. Егер ресурстар ең көп қиындық көріп отырған аудандарға жетпесе, білім жүйесі қоғамдағы теңсіздікті азайтудың орнына оны қайта өндіреді.
Наразылық кезіндегі зорлық-зомбылық биліктің позициясын күшейтті. Парижде дүкендердің тоналуы, көліктер мен қоқыс жәшіктерінің өртенуі, Лиондағы туристік кеңседегі өрт және Лимождағы әкімдік ғимаратының зақымдануы қоғамның қауіпсіздікке деген алаңдаушылығын арттырды. Премьер-министр Себастьен Лекорнюдің мәліметінше, шамамен 1 200 адам ұсталып, 150-ден астам полиция қызметкері жарақат алған.
Мұндай жағдайда билік екі міндеттің арасында қалды. Бір жағынан, қоғамдық тәртіпті сақтау және зорлық-зомбылыққа жол бермеу қажет. Екінші жағынан, барлық шерушілерді радикалдармен теңестіру наразылықтың бейбіт қатысушыларын биліктен одан әрі алыстатуы мүмкін. Саясаттанушылардың пікірінше, Франциядағы бұрынғы әлеуметтік қозғалыстардың ұзаққа созылуының бір себебі — биліктің бастапқыда наразылықты қауіпсіздік мәселесі ретінде қабылдап, оның әлеуметтік себептеріне кеш жауап беруі.
Макронның саяси күштерді арандатушы ретінде көрсетуі орынды шығар. Жаппай наразылық кезінде радикалды топтар, анархистік қозғалыстар немесе билікке қарсы ұйымдар тәртіпсіздікті өз мақсаттарына пайдалануы ықтимал. Әлеуметтік желілерде жалған ақпараттың таралуы, полиция әрекеттерінің біржақты көрсетілуі және қақтығыстардың әдейі ушықтырылуы қоғамдағы наразылықты күшейтеді. Оппозициялық партиялар бұл наразылықты үкіметке қысым жасау үшін пайдаланып, өздерінің сайлауалды позицияларын күшейтуге тырысады.
Бірақ аталған факторлар наразылықтың барлығын сырттан ұйымдастырылған әрекет ретінде түсіндіруге мүмкіндік бермейді. Егер қоғамда нақты әлеуметтік мәселе болмаса, саяси күштердің арандатуы мұндай ауқымды қозғалыс туғыза алмас еді. Демек, саяси ықпал мен әлеуметтік наразылық бір-бірін жоққа шығармайды. Керісінше, саяси күштер дайын тұрған қоғамдық наразылықты пайдаланып, оны өз мүддесіне қарай бағыттауы мүмкін.
Супермаркеттердің тоңазытқыш жүйелеріне жасалған кибершабуыл да осы кезеңдегі ақпараттық шиеленісті күшейтті. Қаржы министрі Ролан Лескюрдің мәліметінше, шамамен 700 супермаркет зардап шеккен. Кейбір дүкендер бүлінген өнімдерді жоюға мәжбүр болды. Дегенмен бұл шабуылдың наразылық қозғалысымен байланысы дәлелденген жоқ. Сондықтан кибершабуылды шерулермен тікелей байланыстыруға асықпау керек. Мұндай оқиғалар дағдарыс кезінде қауесет пен жалған ақпараттың тез тарайтынын көрсетеді.
Франция билігінің алдағы қадамы елдегі саяси жағдайдың бағытын анықтайды. Егер үкімет тек полицияның күшіне сүйеніп, әлеуметтік талаптарға нақты жауап бермесе, наразылық жаңа толқынмен қайта оралуы мүмкін. Ал егер билік жалақы, білім, тұрғын үй және аймақтық теңсіздік мәселелері бойынша нақты бағдарлама ұсынса, қоғамдағы қысымды азайтуға мүмкіндік бар.
Сарапшылар үшін негізгі сұрақ — Макрон үкіметі әлеуметтік реформаларды қаржыландыру мен бюджет тәртібін қалай үйлестіреді деген мәселе. Францияның мемлекеттік қарызы жоғары, ал әлеуметтік шығындарды қысқарту қоғамның қарсылығын күшейтеді. Сондықтан билікке қысқа мерзімді жеңілдіктерден гөрі ұзақ мерзімді шешімдер қажет: мұғалімдерді даярлау жүйесін жаңарту, мектептерді қаржыландыруды қайта қарау, төмен табысты азаматтардың сатып алу қабілетін қорғау және аймақтар арасындағы экономикалық алшақтықты азайту.
Франциядағы қазіргі наразылық — бір ғана заңға немесе бір ғана баға өсіміне қарсылық емес. Бұл мемлекет пен қоғам арасындағы әлеуметтік келісімнің әлсірегенін көрсететін нәрсе. Макронның саяси арандату туралы мәлімдемесі наразылыққа қатысы бар радикалды топтарды әшкерелегенмен, халықтың негізгі әлеуметтік талаптарына жауап бермейді. Билік үшін басты сынақ — тәртіпті қалпына келтіру ғана емес, азаматтардың мемлекетке деген сенімін қайта қалыптастыру. Егер бұл міндет орындалмаса, бүгінгі шерулер ертеңгі саяси дағдарыстың басталуына айналуы ықтимал.